تابلوی نقاشی «شنبه‌بازار» اثر مرحوم استاد عباسعلی پورصفا

گزارش وضعیت اولیه

شرایط عمومی

بر اساس بررسی های اولیه انجام شده بر روی نقاشی، وضعیت کلی اثر را ضعیف نشان میدهد. آلودگی¬های سطحی از جمله گردوغبار، اجساد حشرات پشت نقاشی به طور واضح قابل مشاهده است. ساختار لایه رنگ و اتصال آن به تکیه گاه بسیار ضعیف بوده که منجر به ریختگی و ترکهای شبکه تی بسیار وسیع و فعال در لایه رنگ شده ست. کمبود تکیه¬گاه، در چند ناحیه کوچک از نقاشی وجود دارد. ترک¬های بصورت پراکنده در تمامی سطح نقاشی بروز کرده که در مناطقی بسیار عمیق و مخرب هستند.  اسیدی بودن تکیه گاه بدلیل گذر زمان و استفاده از سریشم یا سریش بعنوان لایه پرایمر روی تکیه گاه محتمل است که در اثر این عارضه کل ساختار نقاشی سست و شکننده شده است. این موارد باعث ریختگی لایه رنگ و ترک های گسترده شده که از عوارض بسیار مهم و جدی در نقاشی است. ورنی نقاشی در اثر گذشت زمان، اکسید شده و اندکی تغییر رنگ داده و در مواردی با لایه رنگ اتصال ساختاری دارد، این امر نه تنها از لحاظ بصری ظاهر نقاشی را مخدوش نموده، بلکه به مرور زمان به لایه رنگ نیز آسیب رسانده است.

نقاشی مرمت پیشین دارد که شامل رنگ گذاری های بشدت مداخله گرایانه و در ابعاد وسیع و قابل توجهی است که به ماهیت فیزیکی و بقای اثر اسیب جدی وارد کرده و هم اصالت اثر را  مخدوش کرده است. این لایه رنگ الحاقی به جهت بازسازی لایه رنگ ریخته شده بر روی تکیه گاه و در مواردی روی لایه ورنی به وضوح قابل مشاهده است. این امر بدلیل عدم تطابق ساختاری مواد بکاررفته، منجر به ایجاد تنشهای بیشتری در لایه رنگ شده است.

گزارش مرمت

 تثبیت و استحکام‌بخشی لایه رنگ

 پس از اتمام تمیزکاری سطح نقاشی از آلودگی و ورنی و پاک‌سازی پشت اثر، تثبیت به جهت استحکام مناسب لایۀ رنگ و بستر به تکیه‌گاه انجام شد؛ زیرا اتصال لایه رنگ و بستر با تکیه‌گاه مطلوب نبود. برای رفع این مشکل از ماده استحکام‌بخش محلول در حلال مناسب (بعد از انجام آزمون‌های حساسیت رنگی حلال با عدم تأثیر نامطلوب بر روی لایه رنگ) استفاده شد. برای این منظور از ماده امولسیون اکریلیک پریمال (Primal AC-33 Acrylic Emulsion) رقیق شده با آب به نسبت دو (پریمال) یک (آب) (Water: Primal 2:1) استفاده شد. همان‌گونه که در بخش تمیزکاری بیان شد، لایه رنگ و بستر در بسیاری نقاط اتصال مناسبی با تکیه‌گاه نداشت که همین امر باعث ریختگی رنگ و سستی آن در همان نواحی شده بود. ماده استحکام‌بخشِ اعمال شده انعطاف و استحکام مناسب (لازم) را برای سطح نقاشی ایجاد کرد که این امر نه‌تنها به حفاظت بهتر و دوام بیشتر نقاشی کمک کرد، بلکه انجام سایر مراحل عملیات حفاظت و مرمت را نیز تسهیل نمود.

 درمان خشکی تکیه‌گاه و صاف‌کردن لبه‌ها

 پس از تثبیت لایه رنگ، به‌منظور انجام اقدامات بعدی از جمله نوارگیری و کشیدن روی چارچوب، درمان خشکی تکیه‌گاه نقاشی ضروری بود. این عمل از طریق اعمال رطوبت مختصر و فشار ملایم و در نهایت مهار نقاشی انجام شد.

 در راستای انجام مراحل بعد، لبه‌های نقاشی که دچار اعوجاج شده بود با اعمال رطوبت و اتوکاری صاف شد تا برای نوارگیری و کشیدن مجدد روی تکیه‌گاه آماده باشد.

 وصالی کمبودها و نوارگیری لبه‌ها

 در برخی نقاط از اثر سوراخ‌هایی به وجود آمده بود که نیاز به درمان داشتند. همچنین در نقاطی پارچه تکیه‌گاه دچار سستی شده بود که به‌منظور درمان آن‌ها و جلوگیری از آسیب‌های بیشتر در آینده، بر روی این بخش‌ها وصله‌هایی چسبانده شدند. در نقاطی که کمبود وجود داشت، ابتدا بخش دارای کمبود با بتونۀ (مادۀ) مناسب پر شد.

 لبه‌های نقاشی نیز نیاز به نوارگیری داشتند؛ زیرا نه‌تنها برای کشیدن مجدد نقاشی روی چارچوب بایستی این کار انجام شود، بلکه لبه‌ها علاوه بر سست‌شدن به‌مرورزمان و در اثر فرایند اکسیداسیون سلولز پارچه تکیه‌گاه، در نقاط زیادی دچار سوراخ و آسیب بود که درمان آن با نوارگیری ممکن شد.

 برای وصالی و نوارگیری نقاشی از چسب استاندارد مناسب با نام Acrylic Adhesive 498 HV محصول کارخانه Lascaux استفاده شد.

 نوارگیری با پارچه و شیوه مناسب انجام شد. در ادامه وصله‌ها و نوارها با اعمال حرارت و فشار مناسب تثبیت شدند.

 کشیدن مجدد نقاشی بر روی چارچوب استاندارد

 باتوجه‌به ساختار و کیفیت چارچوب اصلی و به‌منظور بهبود شرایط آتی نقاشی، تصمیم بر آن شد که چارچوب استانداردی با متریال باکیفیت بسیار خوب (چوب روسی درجه یکِ بدون آسیب و گره) تهیه شده و پس از آماده‌سازی، نقاشی بر روی آن کشیده شود. چارچوب استاندارد تهیه شده در ابتدا با پارالوئید B-72 محلول در اتانول با غلظت ۵% محلول در اتانول تثبیت شد تا تأثیر نوسانات رطوبتی در آینده به حداقل ممکن کاهش یابد. همچنین میخ‌های مورداستفاده نیز با همین ماده تثبیت شد تا دچار زنگ‌زدگی نشده و به نقاشی آسیبی وارد نکند.

 پر کردن کمبودها و موزون‌سازی رنگی

 به دلیل ساختار و وضعیت اثر، نواحی دارای ریختگی رنگ بسیار وسیعی در کار وجود داشته که در مرمت پیشین بر روی تکیه‌گاه (به‌صورت مستقیم) رنگ‌گذاری شده بوده است. باتوجه‌به درمان‌نشدن سستی لایۀ رنگ و بستر در آن زمان، فرایند پوسته‌شدن و ریختن رنگ ادامه داشته و نقاط زیادی در طول چند سال گذشته به این عارضه دچار شده بودند. پس از عملیات استحکام‌بخشی و تثبیت انجام شده در مراحل گذشته، این نقاط موزون‌سازی رنگی شد. باتوجه‌به سطح وسیع کمبودهای رنگ‌گذاری شده در گذشته و شرایط اثر تصمیم بر آن شد تا این بخش‌ها باقی‌مانده و از سطح نقاشی پاک نشوند؛ زیرا پاک‌کردن آن‌ها باعث آسیب شدید به اثر می‌شد. همچنین برای موزون‌سازی رنگی نقاط کمبود، باتوجه‌به شیوه رنگ‌گذاری روش مرمت قبلی، تصمیم گرفته شد تا موزون‌سازی کامل انجام شود تا وحدت رویه در اثر حفظ شود. البته باتوجه‌به مستندنگاری دقیق از اثر، نقاط الحاقی مشخص بوده و در مطالعات آینده برای همه به‌ویژه متخصصان قابل‌تشخیص است. همچنین به دلیل تثبیت انجام شده، موزون‌سازی رنگی انجام شده به‌راحتی قابل زدودن خواهد بود. ابتدا نقاط کمبود بتونه و برای موزون‌سازی رنگی آماده شد. برای بتونه از پود مل و سینکا و چسب HV498 استفاده شد. در نقاطی که امکان بتونه کردن وجود نداشت، چسب HV498 با قلم‌مو اعمال شد.

 برای موزون‌سازی رنگی از رنگ اکریلیک و از محصولات کارخانه وینزور (Winsor & Newton) و Pebeo استفاده شد.

 تثبیت نهایی سطح نقاشی

 باتوجه‌به شرایط نقاشی و به‌منظور تکمیل درمان لایه آسیب‌دیده و سست رنگ، تصمیم بر آن شد تا پس از انجام مرحله موزون‌سازی رنگی، یک لایه پریمال AC33 که به نسبت ۳ به ۱ با آب رقیق شده بود (Water: Primal 3:1) به جهت استحکام‌بخشی بر روی سطح اعمال شود. این اقدام علاوه بر تثبیت و استحکام‌بخشی لایه رنگ، به‌نوعی لایه‌ای محافظ بین رنگ و پوشش نهایی (ورنی) ایجاد کرده است که در صورت لزوم عملیات مرمت در آینده، زدودن ورنی در آن زمان آسان‌تر و با حداقل آسیب خواهد بود.

 اجرای لایۀ پوشش سطحی (ورنی)

 در انتهای مراحل عملیات مرمت به دلیل برداشتن ورنی قدیمی و اکسید شده و به‌منظور حفاظت بهتر از سطح نقاشی، یک لایه پوششی سطحی یا ورنی بر روی سطح مقاشی اجرا شد. برای این کار از ورنی دامار از کارخانه وینزور (Winsor & Newton) استفاده شد. ورنی موردنظر با قلم‌مو بر روی کار اجرا شد.

 پاک‌سازی و مرمت قاب و قراردادن نقاشی در قاب

 پس از خشک‌شدن ورنی، نقاشی برای قرارگیری در قاب آماده بود. ابتدا قاب اصلی نقاشی مورد تمیزکاری و مرمت قرار گرفت. بعد از تمیزکاری خشک و حلالی قاب، نقاطی از قاب دچار شکستگی و کمبود بود که با بتونه مناسب (ترکیب مل و سینکا با چسب چوب که بتونه‌ای با استحکام و دوام مناسب است) بازسازی و استحکام‌بخشی شد. سپس سطح بتونه‌ها و نقاطی که دچار ریختگی رنگ شده بود با رنگ مناسب (اکریلیک) موزون‌سازی رنگی شد.

 آیین رونمایی تابلوی نقاشی شنبه‌بازار در اتاق بازرگانی اصفهان

 هم‌زمان با نمایش تابلوی نقاشی «شنبه‌بازار» اثر مرحوم استاد عباسعلی پورصفا، یادواره‌ای برای ایشان با حضور اعضای خانواده وی، جمعی از هنرمندان پیشکسوت و فعالان اقتصادی در اتاق بازرگانی اصفهان برگزار شد.

 به گزارش روابط‌عمومی اتاق بازرگانی اصفهان، امیر کشانی، رئیس اتاق بازرگانی اصفهان در این مراسم گفت: بودن در جمع هنرمندان بسیار ارزشمند و روحیه‌بخش است. ما نتوانسته‌ایم قدرشناس هنرمندان ارزشمند کشورمان باشیم و این اساتید اگر در هر جای دیگر دنیا بودند بسیار بیشتر از اینها ارج نهاده می‌شدند. اتاق به نوبه خود تلاش می‌کند که قدرشناس اساتید و هنرمندان باشد.

 وی ادامه داد: اگر آینده اصفهان را تصور کنیم، آنچه که از تاریخ و تمدن این شهر باقی می‌ماند همین آثار هنری ارزشمند است. همان‌گونه که ما امروز به آثار هنرمندان چندین قرن پیش می‌نگریم و به آنها افتخار می‌کنیم. هنرمندان و آثارشان، سرمایه‌های این مرزوبوم هستند و باید تمام توانمان را به کار گیریم تا از این سرمایه‌ها محافظت کنیم و هنر را به جایگاه واقعی‌اش در این کشور برسانیم.

 وی تصریح کرد: خوشبختانه در این زمینه، اتفاقات خوبی در اصفهان در حال افتادن است و اقداماتی نیز برای راه‌اندازی موزه اصفهان انجام شده است که می‌تواند در حفظ و معرفی هنر اصفهان خیلی مفید باشد.

 تقدیر اتاق بازرگانی از هنرمندان اتفاقی خوب و مبارک است

 سید مهدی سیدین‌نیا، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان نیز در این آیین گفت: اثر شنبه‌بازار یکی از بهترین آثار مرحوم استاد پورصفا است که چندین سال پیش به اتاق بازرگانی اصفهان اهدا کردند. جزئیات و ظرافتی که در این اثر به‌کاررفته مثال‌زدنی است و به‌نوعی نمایانگر زندگی روزمره در اصفهان قدیم است. به همین خاطر خود استاد علاقه خاصی به این تابلوی شنبه‌بازار داشتند.

 وی گفت: استاد همانند نامش سراسر پاکی، صفا و عشق بودند. این مراسم تقدیر از هنرمندان پیشکسوت اصفهان که توسط اتاق بازرگانی اصفهان انجام شده، اتفاق خوب و مبارکی است و امیدواریم این روند ادامه‌دار باشد.

 ثریا پورصفا، دختر مرحوم عباسعلی پورصفا نیز در این مراسم اظهار داشت: تاکنون صحبت‌های زیادی درباره خصایص و ویژگی‌های مرحوم پدر گفته شده است؛ اما یکی از خصوصیات شخصیتی ایشان که کمتر به آن پرداخته شده، وقت‌شناسی بی‌نظیرشان بود. استاد پورصفا بسیار روی زمان حساس بودند و همیشه زودتر از همه در قرارها و جلسات حاضر می‌شدند. یکی دیگر از خصوصیات بارز ایشان شکرگزاری بود. حتی در سخت‌ترین شرایط جسمانی و بیماری هرگز خم به ابرو نمی‌آوردند و به طور خستگی‌ناپذیری به خلق اثر و تربیت شاگردان می‌پرداختند. هوش و حافظه ایشان نیز مثال‌زدنی بود به‌گونه‌ای که به‌رغم تعداد بسیار زیاد شاگردانشان در طی چندین سال سابقه تدریس، همه آنها را به اسم کوچک به‌خاطر داشتند و هر جا آنها را می‌دیدند حتی پس از چندین سال با اسم کوچک صدایشان می‌کردند.

 محمدعلی حدت، هنرمند و نقاش پیشکسوت اصفهانی که زمانی شاگرد استاد پورصفا بوده درباره وی گفت: هنر و عشق دو عنایت خداوند به بندگانش است و تا خداوند به بنده‌ای عنایت نداشته باشد این موهبت‌ها را به او عطا نمی‌کند. استاد پورصفا عاشق طبیعت و هنر بود و ما را به‌عنوان شاگردانش در دل طبیعت می‌بردند و از ما می‌خواستند بادقت نگاه کنیم و الهام بگیریم. همه سازمان و دستگاه‌ها باید دست‌به‌دست هم دهند و با تهیه آثار ارزشمند هنری هم این آثار را ارج نهند و هم از هنرمندان حمایت کنند. همان‌طور که امروز ما این اثر استاد پورصفا را پس از ۷۰ سال دوباره می‌بینیم.

 حسن اکلیلی، بازیگر و هنرمند پیشکسوت اصفهان نیز در گرامیداشت استاد پورصفا گفت: در سال‌های گذاشته درباره هنر اصفهان کم‌کاری و کم‌لطفی شده است. تابلوهای متعددی از استاد پورصفا با موضوع طبیعت بجا مانده است. ایشان با رفتن به طبیعت و نگاه متفاوتی که داشت از هنر خداوند الهام می‌گرفت و اثرش را خلق می‌کرد. از اینکه اتاق بازرگانی اصفهان در راستای ارج‌نهادن به هنرمندان گام برداشته است، جای تقدیر دارد؛ ولی هنوز جای کار بسیاری وجود دارد و آثار هنری زیادی در پستوهای خانه هنرمندان خاک می‌خورند و به دست فراموشی سپرده می‌شوند. امیدواریم این دغدغه‌ای که اکنون در اتاق بازرگانی در مورد هنر و هنرمندان شکل‌گرفته در سایر دستگاه‌ها و سازمان‌ها هم به وجود آید.

 در ادامه این مراسم نیز برخی از هنرمندان و شاگردان استاد پورصفا به بیان خاطرات و روایت‌های شنیدنی از خصوصیات و هنر این هنرمند پرداختند. در پایان نیز از شناسنامه نقاشی شنبه‌بازار رونمایی و از هنرمندان حاضر در مراسم تقدیر شد.