آسیب‌شناسی طرح پایش ملی محیط کسب‌وکار ایران(اردیبهشت 1405)

«آسیب‌شناسی طرح پایش ملی محیط کسب‌وکار ایران» توسط مرکز پژوهش‌های اتاق ایران در سال ۱۴۰۵ تهیه شده است.

خلاصه اجرایی

هدف پژوهش، ارزیابی نقاط قوت و ضعف «طرح پایش ملی محیط کسب‌وکار ایران» و ارائه راهکار برای بهبود دقت، اعتبار و اثربخشی آن بوده است. این طرح از سال ۱۳۹۵ به‌صورت رسمی برای سنجش وضعیت محیط کسب‌وکار کشور اجرا می‌شود و نتایج آن در سطح ملی، استانی و بخشی منتشر می‌شود.

روش تحقیق

پژوهش با استفاده از چند رویکرد انجام شده است:

• مدل سه‌شاخگی (بررسی عوامل ساختاری، رفتاری و محیطی)
• مدل فرایندهای کسب‌وکار آماری (GSBPM)
• تحلیل آنتروپی شانون
• تحلیل خوشه‌بندی آماری
• بررسی داده‌های ۳۰ دوره اجرای طرح و نظرسنجی از ۲۵۰ نفر از خبرگان و فعالان اقتصادی.

مهم‌ترین یافته‌ها

پژوهش نشان می‌دهد مهم‌ترین آسیب‌های طرح به ترتیب در سه حوزه زیر قرار دارند:

1. عوامل محیطی (زمینه‌ای) – بیشترین تأثیر منفی را داشته‌اند.
2. عوامل ساختاری – شامل مسائل مربوط به طراحی، نمونه‌گیری، وزن‌دهی و فرایندهای اجرایی.
3. عوامل رفتاری – شامل تعامل پرسشگران و پاسخ‌دهندگان، انگیزه مشارکت و کیفیت پاسخ‌ها.

چالش‌های اصلی شناسایی‌شده

• ضعف در طراحی و اجرای نمونه‌گیری
• تأثیر تفاوت استان‌ها و سال‌های مختلف بر نتایج پیمایش
• مشکلات مربوط به ترکیب داده‌های آماری و پیمایشی
• استفاده از وزن‌های یکسان برای مؤلفه‌های مختلف
• نرخ بی‌پاسخی پرسشنامه‌ها
• وجود پاسخ‌های «مصداق ندارد»
• پراکندگی و ناهمگنی داده‌ها در دوره‌های مختلف اجرای طرح
• نیاز به بازنگری در شاخص‌ها و مؤلفه‌های مورد استفاده.

اهداف پیشنهادی برای اصلاح طرح

• بازنگری شاخص‌ها و پرسشنامه‌ها
• بهبود روش‌های آماری و نمونه‌گیری
• اصلاح وزن‌دهی مؤلفه‌ها
• افزایش دقت شاخص‌های ملی و استانی
• ارائه تصویری واقعی‌تر از محیط کسب‌وکار کشور برای سیاست‌گذاران
• افزایش قابلیت استفاده نتایج در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی.

جمع‌بندی

این گزارش نتیجه می‌گیرد که با وجود ارزش بالای طرح پایش ملی محیط کسب‌وکار به‌عنوان ابزار سیاست‌گذاری، پس از حدود ۳۰ دوره اجرا نیاز جدی به بازنگری در ساختار، روش اجرا، شیوه وزن‌دهی، نمونه‌گیری و برخی شاخص‌ها وجود دارد تا نتایج آن دقیق‌تر، معتبرتر و کاربردی‌تر شود.